Het denken over dyslexie, bepaalt het handelen. Er is bijna geen stoornis te vinden waarover zoveel zin én onzin is geschreven als over dyslexie. Wat is dyslexie? En, wat kunnen we er aan doen?
Waarom?
Als je denkt dat dyslexie voortkomt uit een oogprobleem dan geef je iemand een (prisma)bril. En als je denkt dat dyslexie een probleem in de motoriek, laat je iemand letters kleien. Als je dyslexie intypt in zoekmachine Google komen er vele soorten definities en behandelingen te voorschijn. Bij Ik Heb Dyslexie hebben we besloten te onderbouwen waarom sommige dyslexie-ICT helpt voor leerlingen met dyslexie. Op deze pagina bespreken we de definitie en de link naar software.
Definitie
Ik Heb Dyslexie gaat uit van de definitie van dyslexie zoals die is beschreven door Stichting Dyslexie Nederland (SDN) in 2009:
Dyslexie is een stoornis die gekenmerkt wordt door een hardnekking probleem met het aanleren en het accuraat en/of vlot toepassen van het lezen en/of de spelling op woordniveau.
De defenitie maakt ons een aantal dingen duidelijk. Allereerst is dyslexie een hardnekking probleem. Dyslexie gaat dus nooit helemaal over. Deze hardnekkigheid moet worden aangetoond voordat er een dyslexieverklaring wordt gegeven. Dyslexie is een probleem bij het aanleren en/of het toepassen. Bij sommige kinderen is dyslexie al zichtbaar op het moment dat ze leren lezen en schrijven, bij andere kinderen wordt de dyslexie pas op latere leeftijd ontdekt. Tot slot laat de definitie zien dat dyslexie zowel zichtbaar kan zijn qua lezen als spelling. Sommige kinderen hebben moeite met spelling. Sommige kinderen hebben moeite met lezen. Sommige kinderen hebben moeite met beiden. Maar, wat gaat er nu eigenlijk mis in de hersenen van kinderen met dyslexie?
Dyslexie en de hersenen
Als iemand een arm breekt, levert een röntgenfoto daarvan een zichtbaar bewijs. Iemand met suikerziekte kan dit bevestigen aan de hand van het glucose gehalte in het bloed. Dyslexie wordt vaak een verborgen handicap genoemd. Lange tijd wisten we niet goed wat de oorzaak van dyslexie was. Er werd gedacht aan een afwijking aan de ogen (leesblind) waardoor kinderen werden doorgestuurd naar de oogarts voor en (prisma)bril. Sinds een aantal jaren weten we dat kinderen met dyslexie geen oogafwijking hebben. Nu kunnen we wijzen naar de beelden van het functioneren van de hersenen. Professor dr. Sally Shaywitz is neurowetenschapper en hoogleraar kindergeneeskunde aan de universiteit van Yale. Samen met haar man bracht zij, met nieuwe technieken, de hersenen in beeld. We weten nu precies hoe dyslexie zich uit in de hersenen en kunnen het aanwijzen.
Denkzij hersenonderzoek weten wij dat dyslexie en fonologische oorzaak heeft. Er treed een vertraging op tussen het lettergebied en het centrum van Broca, waar klanken worden waargenomen. Lezen is daardoor veel leerlingen met dyslexie een vermoeiende bezigheid. Veel leerlingen kiezen er daarom voor om hun begrip in te zetten tijdens het lezen. Vroeger noemde wij dit de ‘radende lezers’. Als een kind ‘Ik loop naar het room’ leest, kan hij bedenken dat ‘room’ eigenlijk ‘raam’ moet zijn. Vaak kunnen leerlingen ver komen met deze leestechniek. Echter, het radend lezen kent ook valkuilen. De woorden ‘iets’ en ‘niets’ verschillen maar in 1 letter, maar hebben toch een compleet andere betekenis. Voor het lezen van leesboeken is dat geen enkel probleem. Er is niemand die na het lezen van Geronimo Stilton’s Reis Door de Tijd vraagt welke Griekse filosofen Geronimo allemaal ontmoet heeft. Maar als een leerling voor school een tekst moet leren voor wereldoriëntatie moet hij bij een toets wel alle feitjes kennen. Het is daarom belangrijk om kinderen verschillende leesstrategieën aan te leren. Leerlingen die gewend zijn om veel woorden te raden, zullen zichzelf moeten dwingen elk woord goed te lezen. De leerlingen die (heel) langzaam lezen doordat zij wel elk woord verklanken zijn geholpen als zij hun leestempo kunnen versnellen.
Invloed van dyslexie-ICT
Dyslexie-ICT kan uitkomst bieden voor leerlingen met dyslexie. Allereerst kunnen we compenseren, het lezen gemakkelijker maken. Door leesboeken, zoals ‘De aanslag’ of ‘Harry Potter’, aan te bieden als luisterboek of op de Daisy-speler, zorgen we ervoor dat leerlingen met dyslexie hun leesplezier niet verliezen. Ze kunnen dezelfde boeken “lezen” als leerlingen zonder dyslexie.
Om schoolboeken te lezen zijn leerlingen meer geholpen met tekst-naar-spraak-software. Door boeken aan te bieden op een computerscherm waarbij de voorgelezen tekst gemarkeerd wordt, kunnen leerlingen meelezen met de voorleesstem. De leerling met dyslexie hoeft zijn aandacht niet te richten op het verklanken van de tekst, maar kan deze aandacht gebruiken voor het begrijpen ervan. Bekende tekst-naar-spraak-programma’s zijn Sprint Plus, Kurzweil 3000 en Claroread.
Leerlingen met dyslexie zouden niet geconfronteerd moeten worden met fout-geschreven woorden. Tijdens het oefenen van woordjes moeten we er daarom voor zorgen dat de computer foute schrijfwijzen direct blokkeert. Het programma WOEF biedt deze mogelijkheid. Met WOEF oefent de leerling zelf ingevoerde woordenlijsten. De woorden worden op het scherm getoond en voorgelezen. Daarna moet de leerling hetzelfde woord typen. Hierbij worden foute letters geblokkeerd.
Tijdens vrij schrift is, buiten individuele begeleiding, moeilijk om een leerling directe feedback te geven indien zij een woord verkeerd dreigen te typen of schrijven. Woordvoorspellers bieden hier mogelijkheden. Het programma Skippy is onderdeel van Sprint Plus en een geweldige woordvoorspeller. Zowel in het Nederlands als in de moderne vreemde talen is Skippy goed gevuld. Als een leerling een letter typt, bijvoorbeeld de ‘A’, geeft Skippy een rijtje van woordjes met deze letter. De woordvoorspeller denk hierbij mee met de schrijver. Lidwoorden worden al voorspelt voordat de schrijver een d, h of e typt. Ook leert de woordvoorspeller van de gebruiker. Daar waar Skippy bij jonge schrijver simpele woorden voorspelt, leert zij moeilijkere woorden te voorspellen bij de oudere leerling. Zo krijgt een leerling met filosofie in het vakkenpakket ‘Aristoteles’ aangeboden wanneer hij of zij een ‘A’ typt. Een andere woordvoorspellers is WoDy en ook Kurzweil 3000 heeft een eigen woordvoorspeller.
Engels is voor veel leerlingen met dyslexie een lastige taal. De eerder besproken woordvoorspeller Skippy kan hulp bieden tijdens het schrijven van een Engelse tekst. Ginger Premium is een extra mogelijkheid. Dit programma kan een in het Engels geschreven tekst controleren op spelling en grammatica. Het programma is een balkje bovenaan het scherm. Je kunt hierdoor typen in elk gewenst programma. Daardoor is Ginger niet alleen in Word, maar ook binnen de programma’s Sprint Plus en Kurzweil 3000 te gebruiken. Voor het leren van de Engelse onregelmatige werkwoorden bestaat het programma Catch It. Catch It is gebaseerd op de principes van WOEF. Het programma leest de te oefenen werkwoordsvormen voor en het is dus niet mogelijk om woorden verkeerd te spellen. Leerlingen hoeven de werkwoorden niet zelf in te voeren. Catch It kent kant en klare lijsten waarin leerlingen de te leren woorden kunnen selecteren.
Bronvermelding
- Shaywitz, S. (2008). Hulpgids dyslexie: Een nieuw en volledig, op wetenschappelijk onderzoek gebaseerd programma om leesproblemen te overwinnen. Amsterdam, Nederland: Uitgeverij Nieuwzijds.
- Quadraat Orthopedagogische Maatschap.
